Artykuły i komentarze

Oszczędzanie po polsku

Edukacja
08/11/2024

Z badania zrealizowanego dla BIG InfoMonitor wynika, że w 2024 roku oszczędzanie jest priorytetem finansowym dla Polaków. CBOS już kilkukrotnie w tym roku sprawdzał, czy Polakom udało się odłożyć trochę pieniędzy. W styczniu pozytywnie odpowiedziało 47% respondentów, w kwietniu – 52%, a w lipcu i październiku – po 45%.

Wykres 1. Odsetek polskich gospodarstw domowych posiadających jakiekolwiek oszczędności pieniężne

Źródło: CBOS, Oszczędności i długi Polaków

W 2023 roku 54% polskich gospodarstw domowych posiadało oszczędności pieniężne (wykres 1). Odsetek ten sukcesywnie wzrastał, aż do 61% w 2020 roku. W kolejnych czterech latach występowała duża zmienność, odzwierciedlająca niepewność i napięcia społeczne, wynikające m.in. z pandemii, wojny w Ukrainie oraz gwałtownego wzrostu inflacji i kosztów życia. Polacy przekonali się, często boleśnie, że środki zgromadzone na tzw. czarną godzinę mają kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa ekonomicznego, szczególnie w sytuacjach wymagających szybkiej reakcji na nieprzewidziane zdarzenia. Zgodnie z raportem Finanse Polaków 2024 przygotowanym przez Millennium Bank, w pierwszych 6 miesiącach tego roku 38% respondentów zwiększyło poziom swoich oszczędności, a większość z tych, którzy musieli sięgnąć do zgromadzonych zasobów (71%), zadeklarowała, że planuje odtworzyć je do poziomu sprzed pół roku, gdy tylko poprawi się ich sytuacja finansowa.

Polska na tle Unii Europejskiej

W drugim kwartale 2024 roku aktywa finansowe polskich gospodarstw domowych osiągnęły rekordową wartość 3 216 mld zł. Największą część w strukturze opartej na europejskim systemie rachunkowym ESA2010 (wykres 2), stanowią środki w gotówce oraz na rachunkach bankowych – ponad 53% (1 710 mld zł). W ostatniej dekadzie udział ten wzrósł o 8,8 pp., głównie kosztem udziałów kapitałowych, których wartość spadła o prawie 6 pp. Taka tendencja może zaskakiwać, ponieważ przez większość tego okresu oprocentowanie, a więc i zysk z depozytów oraz lokat, były wyjątkowo niskie. Polskie społeczeństwo charakteryzuje się wysoką awersją do ryzyka w kontekście decyzji finansowych i inwestycyjnych. Polacy, mając w pamięci trudne doświadczenia, takie jak hiperinflacja lat 90., problemy systemu emerytalnego i kryzysy finansowe, preferują bezpieczniejsze i bardziej płynne formy oszczędzania, często kosztem niższych zysków z kapitału.

Wykres 2. Struktura aktywów finansowych polskich gospodarstw domowych 2Q2014 vs 2Q2024

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych NBP dla gospodarstw domowych i podmiotów non-profit świadczących usługi na rzecz gospodarstw domowych (kody ESA2010 S.14+S.15)

Wśród krajów Unii Europejskiej Polska i Cypr mają najwyższy udział gotówki i depozytów w strukturze finansowej gospodarstw domowych – ponad 50% (wykres 3).

Najniższy odsetek odnotowano w Danii (13,1%) i Szwecji (12,8%), krajach z dobrze rozwiniętymi rynkami kapitałowymi, dużą dostępnością funduszy inwestycyjnych oraz wysoką świadomością finansową społeczeństwa. Kraje nordyckie cechuje duża skłonność do długoterminowego inwestowania, system emerytalny oparty na funduszach inwestycyjnych oraz duża popularność płatności cyfrowych.

Luksemburg jest interesującym przypadkiem – mimo że jest międzynarodowym centrum finansowym z wysoko rozwiniętym rynkiem funduszy inwestycyjnych, odznacza się udziałem gotówki i depozytów o ponad jedną trzecią wyższym od średniej w strefie euro (45% wobec średniej 32,8%). W tym przypadku wysoki poziom dochodów – Luksemburg jest jednym z najbogatszych krajów Unii Europejskiej – ogranicza apetyt na ryzykowne inwestycje, przez co mieszkańcy preferują bezpieczne, stabilne aktywa.

Wykres 3. Udział gotówki i depozytów w strukturze aktywów finansowych gospodarstw domowych krajów Unii Europejskiej 2Q2024

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych EUROSTAT dla gospodarstw domowych i podmiotów non-profit świadczących usługi na rzecz gospodarstw domowych (kody ESA2010 S.14+S.15)

Oszczędzanie

Wartość aktywów finansowych zmienia się na skutek wielu czynników, takich jak wzrost lub spadek wartości posiadanych udziałów, akcji lub obligacji, wahania kursów walutowych oraz odkładanie środków z bieżących dochodów zamiast przeznaczania ich na konsumpcję, czyli oszczędzanie.

W pierwszym kwartale 2024 roku stopa oszczędności (czyli stosunek oszczędności finansowych do dochodu rozporządzalnego) polskich gospodarstw domowych wyniosła 4,9%, co jest prawie trzykrotnie niższą wartością od średniej unijnej i czterokrotnie niższą niż w Niemczech, które przodują w zestawieniu (wykres 4). Ta wartość plasuje Polskę na końcu rankingu europejskiego. Gorszą sytuację mają jedynie Grecy, którzy od ponad 10 lat niemal bez przerwy wykazują ujemną stopę oszczędności, co oznacza, że wydają więcej, niż zarabiają. Tak niskie wartości to efekt kumulacji kilku niesprzyjających czynników: względnie niskich dochodów, wysokich kosztów życia, wysokiej konsumpcji i niskiego zaufania do instytucji finansowych. Dodatkowo, niski poziom edukacji finansowej ogranicza wiedzę o możliwościach inwestycyjnych i zwiększa ostrożność w podejmowaniu decyzji.

Wykres 4. Stopa oszczędności finansowych gospodarstw domowych krajów Unii Europejskiej

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych EUROSTAT dla gospodarstw domowych i podmiotów non-profit świadczących usługi na rzecz gospodarstw domowych (kody ESA2010 S.14+S.15), stan na 31.03.2024

Zależność między poziomem zamożności społeczeństwa mierzonym np. PKB per capita, a poziomem oszczędności wydaje się logiczna. Wyższy poziom dochodów pozwala na regularne odkładanie oszczędności. Niskie dochody, ledwo pokrywające podstawowe potrzeby nie pozostawiają dużego pola do działania.

Nie jest to jednak czynnik decydujący, czego przykładem są Węgry – kraj o jednym z najniższych poziomów PKB na mieszkańca w Unii, który jednocześnie ma drugi najwyższy poziom oszczędności po Niemczech (wykres 5). Jest to możliwe dzięki aktywnej polityce rządu, zachęcającej do oszczędzania m.in. poprzez oferowanie korzystnych produktów oszczędnościowych, takich jak obligacje państwowe o wysokim oprocentowaniu dla gospodarstw domowych. W węgierskiej strukturze aktywów finansowych w 2 drugim kwartale 2024 roku aż 14% stanowiły instrumenty dłużne i obligacje, co jest absolutnym rekordem w całej Unii Europejskiej.

Niemcy oszczędzają najwięcej, mimo że nie są najbogatszym krajem UE. Jednym z powodów może być głęboko zakorzeniona w ich kulturze tradycja oszczędzania i odpowiedzialnego zarządzania finansami domowymi.

Dania, kraj o wysokim PKB na mieszkańca, ma natomiast jedną z najniższych stóp oszczędności, co może wynikać z dobrze rozwiniętego systemu opieki społecznej i emerytalnej, wysokiego poziomu konsumpcji, łatwego dostępu do kredytów oraz skłonności do inwestowania zamiast oszczędzania w tradycyjny sposób.

Wykres 5. Stopa oszczędności finansowych gospodarstw domowych vs. PKB per capita wybranych państw Unii Europejskiej

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych EUROSTAT dla gospodarstw domowych i podmiotów non-profit świadczących usługi na rzecz gospodarstw domowych (kody ESA2010 S.14+S.15), stan na 30.06.2023

Warto zauważyć (wykres 6), że w okresie pandemii Covid-19 większość państw Unii Europejskiej odnotowała gwałtowny wzrost stopy oszczędności. Nawet Grecja przez pięć kwartałów tego okresu miała nadwyżkę dochodu rozporządzalnego nad wydatkami. Lockdown w znacznym stopniu ograniczył możliwość wydawania pieniędzy, szczególnie na usługi, podróże, rozrywkę czy gastronomię, co spowodowało spadek konsumpcji. Jednocześnie  w wielu krajach wdrożono programy pomocowe (np. wypłaty jednorazowe), które zapewniły dodatkowy zastrzyk środków finansowych. Niepewność co do przyszłości oraz obawa przed utratą pracy dodatkowo skłoniły gospodarstwa domowe do odłożenia części środków na „czarną godzinę”. Jednak efekt ten nie okazał się trwały. Po otwarciu gospodarek Europejczycy ze zdwojonym entuzjazmem zaczęli korzystać z ponownie dostępnych usług, co spowodowało spadek stopy oszczędności. Gwałtowny wzrost cen w Polsce, wywołany nie tylko zwiększoną konsumpcją, ale także atakiem Rosji na Ukrainę, dodatkowo spotęgował spadki, a przez dwa kwartały 2022 roku wydatki gospodarstw domowych przewyższyły ich dochody.

Wykres 6. Stopa oszczędności finansowych gospodarstw domowych wybranych państw Unii Europejskiej

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych EUROSTAT dla gospodarstw domowych i podmiotów non-profit świadczących usługi na rzecz gospodarstw domowych (kody ESA2010 S.14+S.15), horyzont czasowy 2Q2014-2Q2024

Podsumowanie

Struktura aktywów finansowych gospodarstw domowych w krajach Unii Europejskiej wykazuje duże zróżnicowanie wynikające z czynników kulturowych, różnic w politykach gospodarczych, systemach emerytalnych oraz poziomie rozwoju rynków finansowych. Elementem wpływającym na te różnice jest także poziom edukacji finansowej, który kształtuje sposób oszczędzania i inwestowania w poszczególnych krajach Europy.

Rosnąca stopa oszczędności ma kluczowe znaczenie zarówno dla gospodarstw domowych, jak i gospodarki narodowej. Wyższy poziom oszczędności zwiększa bezpieczeństwo finansowe jednostek, a także przyczynia się do stabilności ekonomicznej państwa, umożliwiając wzrost inwestycji oraz zapewniając wsparcie dla systemu emerytalnego.

Choć oszczędzanie jest jednym z priorytetów finansowych wielu Polaków, stopa oszczędności w Polsce jest wciąż niska w porównaniu z wieloma krajami UE. Aby zwiększyć poziom oszczędności w Polsce, warto rozważyć działania z zakresu edukacji finansowej, wzmacnianie zaufania do instytucji finansowych oraz zwiększenie dostępności bezpiecznych i atrakcyjnych produktów inwestycyjnych, co mogłoby przyczynić się do większego zaangażowania obywateli w budowanie oszczędności na przyszłość.

Źródła:

Subskrybuj